Alerji Neden Oluşur?

Alerji, bağışıklık sisteminin normalde zararsız olan maddeleri tehdit olarak algılaması sonucunda ortaya çıkan aşırı duyarlılık tepkisidir. Polen, ev tozu akarları, hayvan tüyü, bazı besinler, ilaçlar ve böcek sokmaları en sık karşılaşılan alerjenler arasında yer alır. Alerjik reaksiyonlar kişiden kişiye farklılık gösterebilir; hapşırma ve burun akıntısından cilt döküntülerine, nefes darlığından ciddi ve hayatı tehdit eden anafilaksiye kadar çeşitli belirtilere yol açabilir.

“Alerji neden oluşur?” sorusunun yanıtı tek bir nedene bağlı değildir. Genetik yatkınlık, çevresel faktörler, bağışıklık sisteminin çalışma biçimi ve alerjenlerle karşılaşma sıklığı, alerji gelişiminde birlikte rol oynar.

Alerji nedir?

Alerji, bağışıklık sisteminin belirli bir maddeye karşı gereğinden fazla tepki vermesidir. Bağışıklık sistemi normalde virüs, bakteri ve diğer zararlı etkenlerle mücadele eder. Ancak alerjisi olan kişilerde polen veya belirli bir yiyecek gibi zararsız bir madde, tehdit olarak algılanabilir.

Bu durumda bağışıklık sistemi, özellikle immünoglobulin E adı verilen IgE antikorlarını üretir. Alerjenle tekrar karşılaşıldığında mast hücreleri ve diğer bağışıklık hücreleri histamin gibi kimyasallar salgılar. Alerji belirtilerinin büyük bölümü burun akıntısı, kaşıntı, kızarıklık, şişlik ve nefes darlığı gibi etkilerden sorumlu olan bu kimyasallar nedeniyle ortaya çıkar.

Alerji neden oluşur?

Genetik yatkınlık

Alerji gelişiminde genetik faktörlerin önemli bir payı vardır. Anne veya babasında alerjik hastalık bulunan çocuklarda alerji, astım veya egzama görülme ihtimali artabilir. Ancak genetik yatkınlık, kişinin mutlaka alerji geliştireceği anlamına gelmez. Çevresel koşullar ve yaşam tarzı da bu süreci etkiler.

Bağışıklık sisteminin aşırı duyarlılığı

Alerjisi olan kişilerde bağışıklık sistemi bazı maddeleri gereğinden fazla tehlikeli kabul eder. Bu aşırı duyarlılık, alerjenle ilk karşılaşmada fark edilmeyebilir. Bağışıklık sistemi alerjeni tanıdıktan sonra aynı maddeyle sonraki karşılaşmalarda daha hızlı ve güçlü tepki verebilir.

Çevresel etkenler

Hava kirliliği, sigara dumanı, yoğun kimyasal maruziyeti ve kapalı ortamlarda yetersiz havalandırma, solunum yolu alerjilerini tetikleyebilir veya mevcut belirtileri ağırlaştırabilir. Şehir yaşamında polenlerin hava kirliliğiyle birleşmesi, bazı kişilerde burun ve göz alerjisi belirtilerinin daha belirgin olmasına neden olabilir.

Alerjenlerle sık karşılaşma

Bir kişinin belirli bir alerjenle sık ve yoğun biçimde karşılaşması, duyarlılık gelişme riskini artırabilir. Ev tozu akarları, küf mantarları, hayvan kaynaklı alerjenler ve polenler bu grupta yer alır. Ancak alerji, yalnızca çok maruz kalmakla ortaya çıkmaz; kişinin genetik ve bağışıklık özellikleri de belirleyicidir.

Yaş ve yaşam koşulları

Alerjiler çocukluk döneminde başlayabileceği gibi yetişkinlikte de gelişebilir. Çocuklarda süt, yumurta ve bazı kuruyemişlere karşı gıda alerjileri daha sık görülürken, yetişkinlerde polen, ilaç veya temas alerjileri öne çıkabilir. Yaşam alanının nemli olması, evcil hayvanlarla yakın temas ve iş ortamındaki kimyasallar da alerji riskini etkileyebilir.

En sık görülen alerjenler nelerdir?

• Polenler: Ağaç, çimen ve yabani ot polenleri mevsimsel alerjik rinit belirtilerine yol açabilir.
• Ev tozu akarları: Özellikle yatak, yastık, halı ve kumaş yüzeylerde bulunur.
• Hayvan kaynaklı alerjenler: Kedi ve köpeklerin tüylerinden çok deri döküntüleri, tükürük ve salgılarındaki proteinler alerjiye neden olabilir.
• Küf mantarları: Nemli ve yeterince havalandırılmayan ortamlarda çoğalabilir.
• Gıdalar: Süt, yumurta, buğday, soya, balık, kabuklu deniz ürünleri, yer fıstığı ve sert kabuklu yemişler yaygın gıda alerjenleridir.
• İlaçlar: Bazı antibiyotikler ve ağrı kesiciler alerjik reaksiyon oluşturabilir.
• Böcek sokmaları: Arı ve eşek arısı sokmaları bazı kişilerde ciddi reaksiyonlara yol açabilir.
• Temas maddeleri: Nikel, lateks, parfüm, deterjan ve bazı kozmetik ürünler temas dermatitini tetikleyebilir.

Alerji belirtileri nelerdir?

Alerji belirtileri, alerjenin türüne ve vücudun hangi bölgesinin etkilendiğine göre değişir. En sık görülen belirtiler şunlardır:

• Hapşırma ve burun kaşıntısı
• Burun akıntısı veya burun tıkanıklığı
• Gözlerde kaşıntı, sulanma ve kızarıklık
• Ciltte kızarıklık, kaşıntı ve kuruluk
• Kurdeşen olarak bilinen kabarık döküntüler
• Dudak, dil veya boğazda şişme
• Öksürük, hırıltı ve nefes darlığı
• Karın ağrısı, bulantı, kusma veya ishal

Belirtiler alerjenle temasın hemen ardından başlayabileceği gibi bazı durumlarda saatler sonra da ortaya çıkabilir. Özellikle sürekli tekrarlayan burun akıntısı, kaşıntı, cilt döküntüsü veya belirli bir yiyecekten sonra görülen şikâyetler alerji açısından değerlendirilmelidir.

Alerji türleri ve yaygın tetikleyiciler

Alerji ile intolerans arasındaki fark nedir?

Alerji ve intolerans aynı durum değildir. Alerjide bağışıklık sistemi devreye girer ve bazı reaksiyonlar kısa sürede gelişebilir. İntoleransta ise çoğunlukla sindirim sistemiyle ilgili bir sorun söz konusudur. Örneğin laktoz intoleransı olan bir kişide süt tüketimi sonrasında gaz, şişkinlik veya ishal görülebilir. Süt alerjisinde ise kurdeşen, kusma, dudaklarda şişme veya nefes darlığı gibi bağışıklık sistemi kaynaklı belirtiler ortaya çıkabilir.

Bu ayrımın doğru yapılması, gereksiz besin kısıtlamalarının önlenmesi ve uygun tedavinin planlanması açısından önemlidir.

Alerji nasıl teşhis edilir?

Alerji tanısı için öncelikle kişinin şikâyetleri, belirtilerin ne zaman başladığı, hangi ortamlarda arttığı ve aile öyküsü değerlendirilir. Doktor gerekli gördüğünde cilt prick testi, kan testleri veya kontrollü eliminasyon ve yükleme testlerinden yararlanabilir.

Test sonuçları tek başına kesin tanı koydurmayabilir. Alerji testleri, kişinin tıbbi öyküsü ve fizik muayene bulgularıyla birlikte değerlendirilmelidir. Özellikle gıda alerjilerinde doktor önerisi olmadan uzun süreli ve çok sayıda besini tamamen bırakmak doğru değildir.

Alerji belirtilerini azaltmak için neler yapılabilir?

• Alerjiye neden olan madde mümkün olduğunca belirlenmeli ve temastan kaçınılmalıdır.
• Polen yoğunluğunun yüksek olduğu saatlerde açık havada uzun süre kalınmamalıdır.
• Ev düzenli olarak havalandırılmalı, nem oranı kontrol altında tutulmalıdır.
• Yatak ve yastık kılıfları uygun sıcaklıkta düzenli olarak yıkanmalıdır.
• Sigara dumanı ve yoğun kokulardan uzak durulmalıdır.
• Gıda alerjisi varsa ürün etiketleri dikkatle okunmalıdır.
• Doktorun önerdiği antihistaminik, burun spreyi veya diğer ilaçlar talimatlara uygun kullanılmalıdır.
• Şiddetli alerji öyküsü olan kişiler acil durum planı oluşturmalıdır.

Alerjiyi tamamen ortadan kaldıran tek bir yöntem her kişi için mevcut değildir. Tedavi; alerjinin türüne, belirtilerin şiddetine ve kişinin genel sağlık durumuna göre değişir. Bazı hastalarda alerjen immünoterapisi, yani alerji aşısı, uygun bir seçenek olabilir.

Alerji ne zaman acil durumdur?

Dudak, dil veya boğazda hızlı gelişen şişlik; nefes almada güçlük; yaygın kurdeşen; baş dönmesi; bayılma; tekrarlayan kusma veya bilinç değişikliği ciddi alerjik reaksiyon, yani anafilaksi belirtisi olabilir. Bu durumda vakit kaybetmeden 112 Acil Çağrı Merkezi aranmalı ve kişi acil sağlık hizmetine ulaştırılmalıdır.

Daha önce ciddi alerjik reaksiyon geçirmiş kişilerin doktorları tarafından önerilen acil ilaçları yanlarında bulundurması ve yakınlarını bu konuda bilgilendirmesi önemlidir.

Sonuç: Alerji neden olur?

Alerji, bağışıklık sisteminin zararsız bir maddeyi tehdit olarak algılamasıyla oluşur. Genetik yatkınlık, çevresel koşullar, hava kirliliği, alerjenlerle temas ve kişinin bağışıklık özellikleri alerji gelişiminde etkili olabilir. Alerjinin kaynağını doğru belirlemek, belirtileri kontrol altına almak ve ciddi reaksiyonları önlemek için önemlidir.

Sürekli tekrarlayan veya günlük yaşamı etkileyen alerji belirtileriniz varsa bir alerji ve immünoloji uzmanına başvurmanız gerekir. Nefes darlığı, boğazda şişme veya bayılma gibi ciddi belirtilerde ise acil tıbbi yardım alınmalıdır.